«ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ»

Σύμφωνα με το άρθρο 57 Α.Κ. «Όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Αν η προσβολή αναφέρεται στην προσωπικότητα προσώπου που έχει πεθάνει, το δικαίωμα αυτό έχουν ο σύζυγος, οι κατιόντες, οι ανιόντες, οι αδελφοί και οι κληρονόμοι του από διαθήκη. Αξίωση αποζημίωσης σύμφωνα με τις διατάξεις για τις αδικοπραξίες δεν αποκλείεται».

Με την ως άνω διάταξη καθιερώνεται σφαιρική προστασία της ανθρώπινης προσωπικότητας, ενισχυμένη και απ’ την εγγυητική παρέμβαση του άρθρου 5 παρ. 1 του Συντάγματος, παράλληλα με την παρεχόμενη από άλλες ειδικές διατάξεις (λ.χ. 920, 932, 58, 60 Α.Κ. κ.λπ.) προστασία[1] . Από την εν λόγω διάταξη, όσο και από άλλες του Α.Κ. και ειδικών νόμων, που συνιστούν ειδικεύσεις του άρθρου 2 παρ. 1 του Συντάγματος, με το οποίο καθιερώνεται ο θεμελιακός κανόνας του σεβασμού της προστασίας της αξίας του ανθρώπου, προκύπτει ότι το δίκαιο ανάγει τον άνθρωπο σε αυτοτελές έννομο αγαθό, σε αυτοτελές αντικείμενο προστασίας και επιβάλλει το σεβασμό της προσωπικότητας από τρίτους. Αντικείμενο προστασίας είναι, λοιπόν, το δικαίωμα της προσωπικότητας, το οποίο συνιστά πλέγμα από αστάθμητες αξίες, με τις οποίες ολοκληρώνεται η υπόσταση κάθε ατόμου και προβάλλει έτσι η αξία αυτού. Κατ’ άλλη διατύπωση, η προσωπικότητα συνιστά το πλέγμα των αγαθών που συνθέτουν την υπόσταση ενός προσώπου, με το οποίο αυτά είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα, τα οποία βεβαίως δεν αποτελούν αυτοτελή δικαιώματα, αλλά συνιστούν εκφάνσεις του επί της προσωπικότητας ενιαίου και αυτοτελούς δικαιώματος. Ήτοι, περιλαμβάνεται σ’ αυτή κάθε στοιχείο που αποτελεί τη σωματική, την ψυχική, την πνευματική και κοινωνική ατομικότητα του ανθρώπου. Το δικαίωμα αυτό αποτελεί κατηγορία δικαιώματος με ίδια φυσιογνωμία που το διαφοροποιεί από τα γνωστά είδη δικαιωμάτων.

Μεταξύ των προστατευόμενων αγαθών που συνθέτουν την προσωπικότητα είναι και τα ψυχικά αγαθά, στα οποία εντάσσονται η ψυχική υγεία και ο συναισθηματικός κόσμος, ο οποίος προσβάλλεται κατά κανόνα δευτερογενώς συνεπεία άλλης παράνομης πράξης που στρέφεται κατά του προσβαλλόμενου και προκαλεί σ’ αυτόν σωματικό ή ψυχικό πόνο (λ.χ. η προσβολή της τιμής συνεπιφέρει κατά κανόνα και προσβολή του συναισθηματικού κόσμου), καθώς και η εξωτερική τιμή, η οποία αντικατοπτρίζεται στην αντίληψη και την εκτίμηση που έχουν οι άλλοι για το πρόσωπο, ή αλλιώς στην αποδιδόμενη σ’ αυτό ηθική αξία λόγω της δικανικής του ικανότητας και του ανεπίληπτου ήθους. Όπως έχει διακηρυχθεί νομολογιακά[2], προστατευόμενο αγαθό είναι όχι μόνο η σωματική και ψυχική ακεραιότητα, αλλά και ο ηθικός κόσμος μέσα στον οποίο κινείται το πρόσωπο και διεξάγει τον κοινωνικό αγώνα (υπόληψη, τιμή, κοινωνική αξία κ.λπ.).

Για την εφαρμογή της 57 Α.Κ., δηλαδή για την παροχή προστασίας στο δικαίωμα επί της προσωπικότητας, πρέπει να συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις, ήτοι προσβολή, προσβολή παράνομη, προσβολή από τρίτο, καθώς και υπαιτιότητα του προσβάλλοντος για τη θεμελίωση αξίωσης προς αποζημίωση, η οποία παρέχεται κατά τις διατάξεις περί αδικοπραξιών (57 παρ. 2 Α.Κ.).

Προσβολή της προσωπικότητας υφίσταται σε κάθε περίπτωση μειωτικής επέμβασης στη σφαίρα αυτής, από τρίτο, δηλαδή σε οποιοδήποτε από τα αγαθά που συνθέτουν την προσωπικότητα του άλλου, τα οποία συνιστούν συντελεστές, προσδιοριστικά στοιχεία της ταυτότητας του ανθρώπου, με την οποία διαταράσσεται η κατάσταση που υπάρχει σε μία ή περισσότερες εκδηλώσεις της σωματικής ή ψυχικής, πνευματικής και κοινωνικής προσωπικότητας του βλαπτόμενου κατά το χρονικό σημείο της προσβολής. Τα κυριότερα αγαθά που μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο προσβολής είναι τα εξής (ακολουθεί ενδεικτική απαρίθμηση): α) τα σωματικά αγαθά (η ζωή, η υγεία, η σωματική ακεραιότητα κλπ), β) τα ψυχικά αγαθά (ψυχική υγεία, συναισθηματικός κόσμος), γ) η εξωτερική τιμή κάθε ανθρώπου, δ) η ελευθερία και ειδικότερα η ελευθερία για ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου και επιχείρηση κάθε ενέργειας, στ) η αναπαράσταση της εικόνας, της φωνής και γενικώς της ζωής του ανθρώπου, ζ) το άσυλο της κατοικίας, που διασφαλίζεται και συνταγματικά και ποινικά κλπ.

Παράνομη είναι η προσβολή όταν η επέμβαση στην προσωπικότητα του άλλου δεν είναι επιτρεπτή από το δίκαιο ή γίνεται σε ενάσκηση δικαιώματος, το οποίο όμως είναι, από άποψη έννομης τάξης, μικρότερης σπουδαιότητας, ή ασκείται καταχρηστικά σύμφωνα με το άρθρο 281 ΑΚ ή το άρθρο 25 § 3 του Συντάγματος, ενώ, κατ’ άλλη άποψη, η προσβολή είναι παράνομη, όταν αντιτίθεται στις επιταγές και απαγορεύσεις της έννομης τάξης, με τις οποίες προστατεύεται η προσωπικότητα. Ενόψει της σύγκρουσης των προστατευόμενων αγαθών προς τα προστατευόμενα αγαθά της προσωπικότητας των άλλων ή προς το συμφέρον της ολότητας, θα πρέπει να αξιολογούνται και να σταθμίζονται στη συγκεκριμένη περίπτωση τα συγκρουόμενα έννομα αγαθά και συμφέροντα για τη διακρίβωση της ύπαρξης προσβολής του δικαιώματος επί της προσωπικότητας και του παράνομου χαρακτήρα της. Η προστασία της 57 Α.Κ. προϋποθέτει, επίσης, προσβολή από τρίτο, και όχι από το φορέα της προσωπικότητας ή από την πολιτεία.

Αξιώσεις απορρέουσες από την προσβολή του απόλυτου δικαιώματος της προσωπικότητας είναι οι εξής: 1. Αξίωση για άρση της προσβολής (ΑΚ 57 παρ. 1 εδ.α’), 2. Αξίωση για παράλειψη της προσβολής στο μέλλον (ΑΚ 57 παρ. 1 εδ α’), 3. Αξίωση προς αποζημίωση (ΑΚ 57 παρ. 2), 4. Αξίωση για ικανοποίηση ηθικής βλάβης. Σημειούται για την τελευταία αξίωση, μολονότι για την προστασία της προσωπικότητας κατ’ άρθρον 57 Α.Κ. δεν απαιτείται η ύπαρξη πταίσματος (δόλου ή αμέλειας) στο πρόσωπο του προσβάλλοντος, όταν αξιώνεται αποζημίωση ή χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης (59 Α.Κ.), θα πρέπει να θεμελιώνεται και υπαιτιότητα του ζημιώσαντος, αφού η παρ. 2 του άρθρου 57 Α.Κ. παραπέμπει στις διατάξεις περί αδικοπραξιών (914 επ. Α.Κ.) [3].

Κατερίνα Μπασιαρίδου

Δικηγόρος LLM


[1] Βλ. Β. Α. Βαθρακοκοίλη, ΕρΝομΑΚ, Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα (κατ’ άρθρο), Τόμος Α΄, Γενικές Αρχές, Άρθρα 1-286, Αθήνα 2001σελ. 265-290 (υπό άρθρο 57 Α.Κ.).

[2] Βλπ. ΕφΘεσσ 3691/1990, Αρμ 1990, σελ. 1172, ΕφΑθ 3385/1958, ΑρχΝ 1.428

[3] Βλπ. λ.χ. ΑΠ 756/2011, Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών ΝΟΜΟΣ: «Για την προστασία της προσωπικότητας δεν απαιτείται η ύπαρξη πταίσματος, δόλου ή αμέλειας, αυτού που προσβάλλει. Απαιτείται όμως για την αξίωση αποζημιώσεως και χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης, αφού το άρθρο 57 παρ. 3 του ΑΚ παραπέμπει στις διατάξεις περί αδικοπραξιών». Επίσης ΕΦ ΑΘ 1028/2016 Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών ΝΟΜΟΣ.